Dziecko to nie wieża Eiffle’a

- prawo do wizerunku -

Prawo do wizerunku, czyli do ochrony dobra osobistego, jakim jest indywidualny, jedynym w swoim rodzaju, charakterystyczny dla osoby, wygląd, w tym kolor włosów, oczu, głos, mimika. Wszystko to kształtuje nie tylko aparycję zewnętrzną, ale wraz z osobowością, tworzy wizerunek danej osoby. Niezwykle ważne prawo każdego człowieka, w tym – co oczywiste – także dziecka. Prawo to jest obecnie nagminnie naruszane.

W dobie social mediów prawo to jest naruszane niezwykle często, a dzieci nie moją jak się przed tym chronić. Wywołuje to u mnie frustrację, gniew, zażenowanie, wstyd, rozczarowanie, a nawet odrazę. Całą gamę negatywnych emocji. Najbardziej boli, że permanentnie prawo to naruszają rodzice. I w tym wypadku, jak w żadnym innym z zakresu praw dziecka, trzeba zauważyć, że zwykle, początkowo, naruszanie tego prawa nie boli i nie krzywdzi. Do czasu.

Każdy, kto przejrzy Internet znajdzie wyjaśnienie, że prawo do wizerunku jest jednym z dóbr osobistych człowieka, chronionych między innymi przez art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego[1]. Każdy też zgodzi się, że – zgodnie z kodeksem rodzinnym i cywilnym – prawo to w imieniu dziecka chronią rodzice i tylko oni mogą skutecznie wyrazić zgodę na wykorzystanie wizerunku dziecka. Po 13-tym roku życia należy też o zdanie zapytać dziecka, choć jeszcze samo nie może ono decydować. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, aby pytanie o to, czy dziecko chce, aby mu zrobić zdjęcie lub nagrać filmik i zamieścić ten utwór w Internecie, zadać dziecku znacznie wcześniej niż przed ukończeniem 13-go roku życia, tj. za każdym razem, gdy chcemy to uczynić. Dlaczego nie?

Sednem tej sprawy jest „wyrażenie zgody na wykorzystanie wizerunku”. Prawda, że kojarzy się jakoś negatywnie? Wykorzystanie. Tak dokładnie jest to powszechnie formułowane: zgoda na wykorzystanie wizerunku. A już samo to słowo powinno wzbudzać w nas niepokój.

Albowiem „wykorzystywać” to
korzystać, eksploatować, używać,
ale też wyzyskiwać,
manipulować kimś,
zużytkować, zdyskontować.

Żyjemy w czasach tzw. social mediów, gdy z wizerunku dzieci korzystają głównie ich rodzice. W ten sposób budują swój własny wizerunek w sieci jako świetni rodzice, zaradni przedsiębiorcy (często epatujący luksusem), bądź jako celebryci, influenserzy itd. Rodzice używają wizerunku własnych dzieci do legitymizowania własnego „ja”, budowanego w poczuciu wyjątkowości. Bywa, że rodziciele wykorzystują wizerunek dzieci do zaspokojenia potrzeby pochwalenia się, zasypania własnych kompleksów, dla reklamy i z wielu jeszcze innych przyczyn i dla wielu powodów. Często robią to bezrefleksyjnie, bo przecież koleżanka też zamieszcza zdjęcia pociech na FB czy Insta, a kolega chwali się wolnym czasem z nimi. Zadziwia mnie ten brak refleksji.

Wielu rodziców w ten sposób zarabia na dzieciach, czyli podejmuje tę decyzję mniej lub bardziej świadomie. I nie mówię tu o tym, że dziecko zarabia na swoim wizerunku (choć i z tym trzeba być ostrożnym), tylko rodzic. Dla mnie trudne do zaakceptowania.

Piszę wprost, że mi się to nie podoba i zdaję sobie sprawę, że mogę usłyszeć, że przesadzam, że przecież to niewinne i rodzice mają prawo. Niepotrzebnie Cię to oburza . Ale o co chodzi? A nie oburza Was jak widzicie maluszka na FB takiego, jak go Pan Bóg stworzył, wciśniętego przykładowo w poduszkę dla psiaka, albo kręcącego pupką w pampersie w rytm muzyki w filmiku na Insta? Nie razi was np. 3 latek z butelką piwa w dłoni jako bohater mema? Nieśmieszne? Przecież to nasze słodziaki. Nic się nie stało. A dumny rodzic publikujący załatwianie potrzeby na nocniczku przez swoją pociechę? No proszę Was. Przecież trzeba pokazać światu kolejny etap rozwojowy naszego super wyjątkowego i mądrego dziecka. Mogę tak w nieskończoność mnożyć przykłady zdjęć, filmików i memów z dziećmi, które są albo zbyt intymne, albo ośmieszające, albo wręcz ubliżają dziecku.

I zanim po raz kolejny ktoś zwróci mi uwagę, że to rodzice
mają prawo decydować, a ja nie mam prawa oceniać,
to pozwolę sobie zwrócić przypomnieć, że:
– sharenting to coś złego
– AI może zmienić każdy obraz w coś obrzydliwego
– na świecie jest wielu pederastów poszukujących ofiar w Internecie.
Każdy może wykorzystać twarz dziecka, czy jego głos, w różnych celach.
A w sieci nic nie ginie.

I tak mnie zastanawia. Czy ktoś nie powinien nad tym czuwać i ukrócić takich praktyk. Nie, nie chodzi mi o właścicieli portali z social mediami. Mam na myśli prawodawcę, sądy i każdego z nas.

Ustawodawca powinien tę kwestię jednoznacznie uregulować, skoro ludziom tak trudno przyjąć, że Interenet to nie tylko zabawa, ale też potężne narzędzie, które wykorzystują choćby przestępcy. Są kraje, które już ten trud podjęły. Jednym z takich jest Francja. Brawo! Zakazano mediów społecznościowych dzieciom, wprowadzono pojęcie „życia prywatnego dziecka”, znacząco ograniczono rodzicom prawo do publikacji wizerunku dzieci. Prawo francuskie przewiduje nawet odebranie rodzicom nadużywającym wizerunku dzieci i dopuszczającym się sharentingu praw w tym obszarze i powierzenie ich wyznaczonemu przez sąd opiekunowi. I jak dla mnie jest to bezprecedensowe w skali świata wzmocnienie roli rodziców w tworzeniu bezpiecznego cyfrowego życia ich dzieci, a nie ograniczenie praw człowieka, czy prawa rodzica do decydowania. Jeśli rodzic chce, niech zamieści swoje zdjęcia na toalecie, ale nie dziecka. Dziecko ma chronić.

Sędziowie, prowadząc sprawy z zakresu opieki i władzy rodzicielskiej nad dziećmi, powinni jako jedną z istotnych kwestii podlegających rozpoznaniu, uczynić to, jak rodzice zarządzają wizerunkiem dziecka, co publikują w Internecie i jaki to ma wpływ na dziecko i jego wychowanie. I mając do dyspozycji już obowiązujące przepisy (a zapewniam, że dają one sędziom ogromne możliwości!) rozpocząć ochronę praw dzieci w tym obszarze i to – niestety – ochronę skierowaną często przeciwko ich rodzicom.

Jeden z precedensowych wyroków został wydany przez Sąd Apelacyjny w Evorze (Portugalia), który dnia 25 czerwca 2015 r., w sprawie o sygn. akt 789/13.7TMSTB-B. E1, wskazał, że obowiązkiem rodziców jest poszanowanie praw małoletniego, w tym jego prawa do wizerunku i prywatności, z uwagi na bezbronność dzieci przed negatywnymi konsekwencjami nadmiernego publikowania zdjęć w Internecie. W orzeczeniu wskazano, że dziecko nie stanowi przedmiotu będącego własnością rodziców, ale jest pełnoprawnym podmiotem praw. Sąd zwrócił szczególną uwagę na to, że zamieszczanie zdjęć dzieci na portalach społecznościowych może stanowić poważne zagrożenie dla ich bezpieczeństwa, gdyż są one często wykorzystywane przez przestępców seksualnych.

Tytułowa wieża Eiffle’a jest chroniona w sposób szczególny. Nie można publikować jej zdjęć wykonanych w nocy, gdy jest oświetlona. Ma to związek z prawami autorskimi – oświetlenie wieży jest dziełem, utworem, podlegającym ochronie. Czy wizerunek naszych dzieci jest mnie istotny? Czy można go bezrefleksyjnie zamieszczać w necie i dawać tym samym przyzwolenie (bo przecież nie zapanujemy na sytuacją) na wielokrotne swobodne jego kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie? Tak jak zdjęcia wieży Eiffle’a za dnia, które są dostępne w miliardach odsłon. Czy tego chcemy dla naszego dziecka?

Każdy z nas powinien zwracać uwagę na swoje decyzje, wnikliwie się im przyglądać i poddawać je większej samokrytyce. I powinien też być bardziej uważnym na to, co robią znajomi z jego otoczenia i w razie potrzeby zwracać im uwagę. Dokładnie tak. To nie jest prywatna sprawa rodzin. Zdrowie psychiczne dzieci i ich przyszłość, to odpowiedzialność każdego z nas. Nie tylko bicie i przemoc fizyczna boli, zostawia rany i utrudnia rozwój. Przemoc psychiczna jest niewidoczna. A zabija częściej niż klaps.

 

                                                                                                       Przesadzasz. To słyszę najczęściej. 

                                                                                                        Czy, aby na pewno?

1  ART. 23 i 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2025 r., poz. 1071)