Ikaria Igora Mitoraja

Po dwunastu latach ponownie odwiedziliśmy z mężem Sycylię i była to dla mnie podróż kontrastów. Piszę ten tekst na gorąco i nie wiem, co myśleć. Nie daje mi spokoju pytanie, czy to, co dotąd skrywały przede mną Włochy, a raczej Sycylijczycy, mnie odrzuca, czy intryguje.

Włochy to kraj piękny, a Włosi uchodzą za sympatycznych, kochających życie ludzi, którzy potrafią cieszyć się z rzeczy drobnych. Sztukę życia doprowadzili do perfekcji. Kuchnia włoska – obok francuskiej – uchodzi za jedną z najlepszych na świecie (obie rywalizują o palmę pierwszeństwa), czego dowodem jest wszechobecna na świecie pizza i pasta. Włochy są pełne turystów podążających szlakami historii, sztuki, domów mody. To ojczyzna kreatorów stylu, który odnajdujemy w tworzonych przez nich samochodach, ubraniach, meblach itd. Postrzegamy Włochów jako demiurgów piękna, smaku i kolorytu. Za to ich podziwiamy, uwielbiamy i kochamy.

Włochy były moją pierwszą podróżą do kraju Europy zachodniej.
Zobaczyłam dzięki nim świat, w jakim chciałabym żyć.
Wolny, kolorowy kraj, pełny sztuki i radosnych ludzi.
Każdy wychowany w komunizmie wie, o czym mówię.

I nagle ta piękna opowieść o Włochach i Włoszech,
rozpada mi się jak domek z kart.

Te wakacje również były udane. Z grupą przyjaciół i rodziny spędziliśmy wspólnie urocze chwile, racząc się włoskimi przysmakami, winem i własnym towarzystwem. Podziwialiśmy siłę Etny, piękno wąwozu Alcantara oraz podążaliśmy szlakami starożytnych mieszkańców tej największej na Morzu Śródziemnym wyspy, odkrywając na nowo lub po raz pierwszy ich historię poprzez zabytki i to, co z nich pozostało.

Pobyt uświetniła nam wystawa rzeźb Igora Mitoraja, z którymi zetknęliśmy się na samej Etnie, a przede wszystkim w Syrakuzach, gdzie na terenie parku archeologicznego, wystawiono kilkanaście dzieł tego -mało jednak nadal znanego w Polsce – artysty. I to właśnie sztuka Igora Mitoraja połączona z obserwacją życia codziennego Sycylijczyków, wzbudziła we mnie ten niepokój, z którym wróciłam.

Ambiwalencja.

To chyba najlepsze określenie tego, co czuję.

Włochy odwiedzałam już kilkakrotnie. Fascynację debiutantki mam więc już za sobą. Każda kolejna podróż była doświadczeniem odmiennym. Od złości na turystów, którzy niszczą Wenecją i samych Włochów, którzy na to pozwalają, po zachwyt nad kulturą, sztuką i smakami, a ostatecznie po to niepokojące, towarzyszące mi aktualnie, uczucie rozdarcia. Jak blizny na twarzach i torsach rzeźb herosów i bogów tworzonych przez Igora Mitoraja.

W każdej kolejnej podróży pojawiała się bowiem pewna stała. Śmieci. Już dwa lata temu wróciłam mocno dotknięta obrazami walających się wszędzie worków ze śmieciami, wyrzucanych przez mieszkańców w zatoczkach na autostradach. Przeżyłam szok, gdy zobaczyłam to na własne oczy po raz pierwszy. Bari już nie było tak urocze, a Locorotodno i Alberobello już tak białe.

Teraz było jeszcze gorzej. Katania jest brudna. Bardzo brudna. Śmieci są wszędzie, a Sycylijczycy rzucają je sobie dosłownie pod nogi. Symbolem naszego wyjazdu stał się starszy, wiekowy pan, który po zapaleniu ostatniego papierosa, siedząc w knajpce przy kawie, zgniótł paczkę, która została mu w ręku i rzucił na chodnik.

A to nie koniec wstrząsów, jakie stały się naszym udziałem. Dowiedzieliśmy się, że Sycylijczycy są bardzo tradycyjni i są z tego dumni. Tradycją jest więc, że kobiety, po zamążpójściu, zajmują się domem, a mąż jest jedyną osobą, która ma prawo do dysponowania pieniędzmi w domu. To on trzyma kasę (także tę zarobioną przez żonę) i wydziela ją wszystkim domownikom, w tym żonie, nawet na codzienne zakupy. Kawa z koleżankami? Za zgodą męża. Samotny wyjazd kobiety na wakacje? Hm, raczej niemożliwe. Nie ceni się też szczególnie wykształcenia wyższego, gdyż Sycylijczycy nie uznają akurat tego za priorytet. Nie oznacza to, że nie kształcą dzieci, ale wyższe wykształcenie kobiety przestaje mieć znaczenie z chwilą, gdy złoży przed ołtarzem małżeńską przysięgę.

A co wspólnego z tym ma tytułowa Ikaria?
I co łączy Igora Mitoraja z Włochami?

Ikaria to żeńska wersja Ikara, lecz nie jego dosłowna kopia. Mitoraj przedstawił ją jako wolność, która odpięła swoje skrzydła, być zamieszkać na ziemi. Tak wybrała. Chciała zostać istotą żyjącą, by podjąć próbę zmiany świata. Jej ciało, w wyobrażeniu Igora Mitoraja, posiadło wszystkie ludzkie skrajności. Szczerość i kłamstwa, odwagę i strach, wyobraźnię i rozczarowanie.

Jolu, miałaś rację. Ta wystawa dzieł Mitoraja nadała nowy wymiar temu miejscu. Pozwoliła odkryć nie tylko starożytny świat, ale także ten współczesny. To pomost łączący przeszłość z teraźniejszością.

Nie ma lepszej metafory dla tego, co odczuwam. Wystarczy podziwiać Ikarię i kontemplować jej blizny. Sycylia jest jak Ikaria. Piękna, silna, dumna, gotowa do odlotu. Jednak pozostaje w miejscu, gdyż przed rozwinięciem skrzydeł powstrzymuje ją męska dłoń, jak kajdany zakleszczona na prawej kostce.

 

PS.

Ze sztuką Igora Mitoraja zetknęłam się po raz pierwszy w Paryżu. Ten polski artysta dotychczas nie zdobył szczególnego uznania w kraju. Matka Polka, ojciec Francuz, a On sercem – chyba raczej Włoch. Dzielił swoje życie prywatne i artystyczne na czas spędzany we Francji i we Włoszech. Jego dzieło „Eros Bendato” można  podziwiać na rynku w Krakowie. Obecnie, w Warszawie stanie – podobno na stałe – jedna z jego rzeźb, przewieziona z Paryża z dzielnicy La Défence. Może to skłoni twórców programów szkolnych do uwzględnienia go w procesie nauczania. Okazji nie brak. Omawianie „Mitologii” Jana Parandowskiego byłoby znacznie ciekawsze i wzbogacające.

 

1 Na fotografii: Torso Ikaria Grande, 2002, Igor Mitoraj, fot.: Jacek Sobański