Sankcja za umniejszanie możliwości zarobkowych

Temat:

Ochrona dzieci

Ustawodawca w swojej mądrości przewidział, że wielu spośród zobowiązanych do alimentacji zrobi wiele, aby alimentów nie płacić. To dojmująco prawdziwe stwierdzenie jest niestety dość często opisem rzeczywistości, która co szczególnie jest przykre najczęściej zachodzi w relacji: rodzic – dziecko. Ustawodawca więc postanowił, że: „Jeżeli w ciągu ostatnich trzech lat przed sądowym dochodzeniem świadczeń alimentacyjnych osoba, która była już do tych świadczeń zobowiązana, bez ważnego powodu zrzekła się prawa majątkowego lub w inny sposób dopuściła do jego utraty albo jeżeli zrzekła się zatrudnienia lub zmieniła je na mniej zyskowne, nie uwzględnia się wynikłej stąd zmiany przy ustalaniu zakresu świadczeń alimentacyjnych.”[1]

Sądy zyskały dobry oręż w eliminowaniu sytuacji patologicznych, niezgodnych z zasadami sprawiedliwości, czy wprost zmierzających do uchylenia się spod obowiązku alimentacyjnego przez tego, który winien alimenty płacić. To od sprawności sądów oraz powodów (czyli tych, którzy alimentów dochodzą) zależy w znacznej mierze, czy reguła zapisana w ustawie znajdzie odbicie w życiu.

Zacytowany wyżej przepis jest w istocie jasny i prosty w odkodowaniu. Jeśli ten, który ma płacić alimenty np. zrezygnuje z zarobku, z dobrej pracy, sprzeda za bezcen majątek, daruje komukolwiek majątek itp. i zrobi to w okresie 3 lat poprzedzających pozew o alimenty, nie będzie mógł się powołać na swoją sytuację. Nie będzie mógł twierdzić, że zarabia mało, nie ma majątku itp. itd., gdyż sąd ustali alimenty tak, jakby nie doszło do np. zmiany pracy na gorszą, darowizny majątku itd. Istotne jest, że zobowiązany do alimentów dokonał takiej czynności bez ważnego powodu. Czyli sam umniejszył swój majątek lub na własne życzenie zmniejszył swoje dochody.

Ów przepis ma charakter wyjątkowy, sankcyjny. Jego celem jest ochrona interesu osoby uprawnionej do alimentów, a sankcja (jaką jest nieuwzględnienie zmiany na grosze) skierowana jest przeciwko osobie do alimentów zobowiązanej. Przyjrzyjmy się zatem, jak w praktyce przepis ten jest stosowany w relacjach: rodzic – dziecko.

Łatwo zorientować się, iż przysłowiowym „języczkiem u wagi” będzie wykładania pojęcia „ważnego powodu”. Wedle Sądu Najwyższego: „Możliwości zarobkowe zobowiązanego do alimentacji, który odbywa karę pozbawienia wolności i nie jest zatrudniony, ustala się według zasad określonych w art. 135 k.r.o. Z uwagi na okoliczności sprawy sąd może nie uwzględnić niekorzystnej dla możliwości zarobkowych zobowiązanego, jaką spowodowało umieszczenie go w zakładzie karnym (art. 136 k.r.o.).”[2] Sąd Najwyższy w tej samej Uchwale (podjętej w składzie 7 sędziów, który czyni z niej zasadę prawną) podnosi nadto:

„Art. 136 k.r.o. ukierunkowany jest ku ochronie usprawiedliwionego interesu
osoby uprawnionej do otrzymania alimentów,
ale nie w takim stopniu, który w ogóle nie liczy się z położeniem
zobowiązanego. Omija go sankcja z art. 136 k.r.o.,
gdy z ważnych w świetle zasad doświadczenia życiowego i zasad moralnych
powodów dochodzi do pomniejszenia majątku i źródeł dochodów,
obiektywnie niekorzystnego z punktu widzenia potrzeb rodziny”.

Sąd Najwyższy w przywołanej uchwale, mimo wyjątkowego charakteru art. 136 kro, obiera kierunek umiarkowanej wykładni rozszerzającej, podkreślając, iż wykładnia tego przepisu musi uwzględniać usprawiedliwiony interes rodziny i nadążać za zmianami społeczno-gospodarczymi.

Sąd Najwyższy wypowiedział się w stanie faktycznym, w którym ojciec odsiadywał wyrok pozbawienia wolności, czym usprawiedliwiał swoje ograniczone możliwości zarobkowe, co wedle ojca  przemawiać winno za niepodwyższeniem alimentów na małoletniego syna. Do momentu podjęcia przywołanej Uchwały 7 sędziów SN, obowiązywała linia orzecznicza, która zakładała, że wyznacznikiem możliwości zawodowych osób zobowiązanych do alimentacji, które odbywają karę pozbawienia wolności, są należności, jakie mogą one uzyskiwać za pracę wykonywaną w zakładzie karnym. Sąd Najwyższy musiał rozważyć:

  • czy popełnienie przestępstwa skutkującego karą pozbawienia wolności może być uznane za ważny powód utraty zarobków?
  • czy fakt odbywania pozbawienia wolności nie może usprawiedliwiać zmiany w możliwościach zarobkowych, skoro zakład karny nie daje odpowiednich możliwości zarobkowych?

Sąd wywiódł w uzasadnieniami m.in.: „Sankcja art. 136 k.r.o. skierowana jest przeciwko tylko tym osobom zobowiązanym do alimentacji, które z własnej woli, bez ważnych powodów, pomniejszają swoje możliwości zarobkowe (majątkowe) ze skutkiem utrudnienia lub uniemożliwienia realizacji obowiązku alimentacyjnego. Zdarzenia wymienione w art. 136 k.r.o. muszą być wynikiem działalności zobowiązanego, podejmowanej in fraudem osoby uprawnionej. Ten motyw ustawodawczy jest wyraźnie dostrzegalny w unormowaniu, które stanowi o braku ważnych powodów zrzeczenia się prawa lub zatrudnienia albo podjęcia pracy mniej zyskowej. Wymienione zdarzenia są przeto aktami dobrowolnymi. Nie chodzi tu przy tym jedynie o złą wolę zobowiązanego, o świadome szkodzenie interesowi rodziny, lecz ogólnie o podstawę nieliczenia się z potrzebami członków rodziny uprawnionych do otrzymania środków utrzymania.” Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że ważny jest interes uprawnionego do alimentów, a ten, kto ma je płacić musi zważać na to, czy jego działania nie przeszkadzają realizacji obowiązku alimentacyjnego.

Sąd Najwyższy zauważył także, że zasady ustanowionej w tym przepisie nie można ominąć w żadnym wypadku ustalania świadczeń alimentacyjnych, czyli zawsze należy brać uwagę ten przepis prawa. Mówiąc wprost i zrozumiałym językiem. Każdy sąd orzekając w sprawie alimentów powinien zbadać, czy zobowiązany do alimentów z własnej winy, albo wskutek wlanego zaniedbania, lekkomyślności lub też z własnej wygody, trwoni swój majątek lub też  zwyczajnie „leni się” i robi to po to, aby nie płacić alimentów albo płacić niskie alimenty.

W rezultacie Sąd Najwyższy podkreślił konieczność ochrony rodziny, swobodnej
oceny zdarzeń przez sądy orzekające, jednocześnie wskazując, iż „ostrze” przepisu
wymierzone jest przeciwko tym, którzy naruszają obowiązki rodzinne.
Sąd Najwyższy różnicował sytuację z uwagi na charakter występku kryminalnego,
który oceniać trzeba z punktu widzenia zasad moralnych.

Aktualnie, sytuacja osób osadzonych zobowiązanych do alimentów jest taka, że jeśli przestępstwo popełniono z winy umyślnej, a osoba była już obowiązana do alimentów, to najczęściej sądy nie biorą pod uwagę faktu osadzenia i przyjmują hipotetyczne zarobki, jakie ta osoba mogłaby osiągać na wolności.

Zazwyczaj jednak sądy orzekają w innych sprawach. Przykładowo: ojciec czy matka zwolnili się z pracy, gdyż im się nie podobała atmosfera albo czuli się przemęczeni i chcieli zadbać o swój dobrostan (to nie żart), albo nie szukają lepszej pracy mimo, że mają wysokie kwalifikacje, albo oddali w darowiźnie swój majątek drugiemu małżonkowi albo dzieciom z drugiego małżeństwa lub rodzicom.

I o zgrozo, wyroki i ocena sądów jest dość często dokonywana tak, jakby art. 136 kro w ogóle w Kodeksie rodzinnym nie było. Sąd nie znajduje podstaw do zastosowania przepisu mimo, iż przeciętny obywatel dostrzega związek czasowy i przyczynowo-skutkowy, jaki zachodzi między zmianą pracy na gorzej płatną, a koniecznością zapłaty alimentów. Obywatele widzą, że skoro ojciec albo matka zbyli jakiś cenny składnik majątku, a pieniądze darowali komuś innemu zamiast własnemu dziecku, to nie jest to zwykle sytuacja godna podziwu a raczej zmierza do ukrycia majątku. Szczególnie, gdy takie działania podjęto na krótko przed wystąpieniem o alimenty lub wyższe alimenty, a rodzic tłumaczy się, że jego sytuacja majątkowa nie pozwala na obciążenie go wyższymi alimentami, bo jest biedny i nic nie ma, w tym nie ma żadnych oszczędności. Oczywiście, że sytuacje są różne, ale zbyt często jest to taki schemat, jak w jednej z „moich” spraw sprzed paru lat. Matka sklepowa, z niewielkimi dochodami, sama wychowuje córkę 13 lat. Ojciec nie płaci alimentów. Matka występuje z pozwem do sądu w imieniu córki (tak, pozew o alimenty składa dziecko, a rodzic go tylko reprezentuje). Ojciec ok. 35 lat, postawny, odżywiony, tryskający humorem. Zajeżdża na rozprawę szalenie drogim motorem, przychodzi w skórze, zadbany, pachnący i …. zeznaje. Wysoki Sądzie ja nie mam pracy, nie mogę znaleźć. Motor jest kolegi, ubrania pożyczyłem. Sąd więc pyta. A z czego Pan żyje? Ze zbierania puszek. A gdzie Pan mieszka? U mamusi. Podczas ostatniej rozprawy miał Pan jednak samochód i pracę. Co się stało? Samochód oddałem siostrze, bo potrzebowała, a z pracy odszedłem, ponieważ mnie nie doceniali, a mnie boli w krzyżu. Samochodu bez pracy i tak nie mógłbym utrzymać.

Wyrok. Sąd zasądził wyższe alimenty. W argumentacji wskazał, że skoro Pan wybrał taką drogę życia, to po prostu będzie musiał zebrać więcej puszek. Brawo Sąd! Do dzisiaj mam ogromny szacunek do tej Pani Sędzi. Jednak na co dzień nie mam powodów do radości.

Zbyt rzadko Sądy stosują art. 136 kro. Zbyt często natomiast nie chcą dostrzec, że mają przed sobą „typowego dłużnika alimentacyjnego”, który nie chce pracować, wyzbywa się majątku, narzeka na zdrowie (choć jednocześnie może jeździć na nartach, brać udział w triatlonie itp.). Zbyt często Sądom wystarcza, że ojciec przedstawia zaświadczenia o zarobkach np. z firmy ochroniarskiej, w której rzekomo zarabia niewiele ponad najniższą krajową, a jako zdrowy, wysportowany mężczyzna, dbający o swój dobrostan (siłowania, biegi, suplementy), mógłby zarabiać zdecydowanie więcej. Zresztą zarabiał, ale tamta praca była zbyt absorbująca, nie miał czasu zadbać o siebie. Wyjaśnia to pewnym głosem i przekonany podaje, że każdy przecież ma prawo godnie żyć. Mamy też niepracujące matki. Paznokcie, sztuczne rzęsy, drugi związek. Skąd Pani ma środki na życie? Drugi mąż mnie utrzymuje, a ja zajmuję się jego domem. Nie mam żadnych swoich pieniędzy. Mama mówi to bez wstydu, nie krępuje ją ta sytuacja, nawet wspomina, że nie stać jej nawet na to, żeby dać niewielkie kieszonkowe dziecku. Praca, którą wcześniej wykonywała była poniżej jej możliwości i godności. Rzadkość? Rozejrzycie się dookoła.

A mnie ciśnie się na usta pytanie. Kto ma zadbać o dobrostan i godność tego dziecka, o którego prawa upomniał się rodzic wychowujący go i spełniający tyle potrzeb, ile zdoła? Wysoki Sądzie, tylko Sąd może stanąć w tej sytuacji na wysokości zadania. Zwłaszcza, że Sąd może z urzędu podjąć decyzje, co do przeprowadzenia dowodów. Sąd winien też dysonować wystarczającym doświadczeniem życiowym, aby ocenić sytuację i nadać prymat temu, co rzekomo jest jedną z niepodważalnych zasad sprawiedliwego państwa. Ochrona słabszych, w tym dzieci. Temu służy właśnie art. 136 kro.

 

Ciąg dalszy nastąpi…

© Elżbieta Sobańska, radca prawny

[1] Art. 136 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
[2] Uchwała SN 7 sędziów z 26.05.1995 r., sygn. akt III CZP 178/94