Publikacja:
19.04.2025, 08:23
Ostatnia modyfikacja:
25.03.2026, 11:21
Temat:
Dzieci i ich prawa
Wydaje się, że polskie prawo poświęca prawom dzieci wiele miejsca i uwagi, a Rzeczpospolita Polska należy do kręgu nowoczesnych demokracji, które szczycą się ochroną praw człowieka i obywatela, w tym szczególnie praw tych najsłabszych. Wydaje się, że Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej poprzez art. 721 stanowi gwarancję praw dzieci. Wydaje się, że prawa dziecka zawarte w Konwencji ONZ o prawach dziecka2, są drogowskazem dla wszystkich decydujących o losach dzieci, począwszy od rodziców, skończywszy na politykach odpowiedzialnych za kształt i jakość prawa w Polsce.
„Wydawać się” oznacza tyle, co „robić wrażenie” (SJP wg PWN). Wrażenie jest dobre. Nie o wrażenie jednak tu idzie, ale o codzienną praktykę stosowania tych „praw dziecka” odmienianych wszędzie, przez wszystkich, i przez wszystkie możliwe przypadki. Każdemu idzie o „dobro dzieci”.
Dobrem dzieci tłumaczymy wręcz opresyjny, ukształtowany na model pruski, system szkolnictwa, jakiemu nadal hołdujemy. Dobrem dzieci usprawiedliwiamy też niekończące się reformy tegoż systemu, które prowadzą donikąd. W końcu dobrem dziecka objaśniamy przyjęty model wychowania, który Konstytucja RP ujmuje następująco: „Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.” (art. 48 ust. 1 Konstytucji RP). Jest to prawo rodziców, nie dziecka! Myśl tę rozwija m.in. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który mówi o władzy rodzicielskiej, pod którą pozostaje dziecko aż do pełnoletności.3 Tejże „władzy rodzicielskiej” Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: KRiO, kodeks) poświęca cały Oddział, przy braku Oddziału pt.: „Prawa dziecka”.
„Władza rodzicielska”, czyli „władza”, czyli wedle Słownika języka polskiego PWN: „rządzenie członkami rodziny”. Kodeks rodzinny definicji władzy rodzicielskiej nie zawiera. Przyjmuje się – jest to powszechnie akceptowane – że ta „władza” ma być wykonywana w sposób przyjmujący za prymat dobro dziecka i ma pełnić funkcję ochronną wobec dziecka.
Oczywistym jest zatem, że także dla sądów i wszelkich organów władzy najjaśniejszej Rzeczypospolitej dobro dziecka winno być nadrzędnym drogowskazem. Swego czasu jeden ze starszych kolegów po fachu, adwokat doświadczony w sprawach rodzinnych i karnych, objaśniał mi: „Droga pani mecenas dobro dziecka sądy rozumieją czasem pokrętnie”.
O tym, jak bardzo pokrętnie, dobro dziecka rozumieją rodzice, przekonałam się sama wiele lat temu, wkrótce po zdanym egzaminie radcowskim, gdy rozpoczęłam praktykowanie prawa. Z powodu nabytych doświadczeń, nie param się od wielu lat w swojej zawodowej praktyce sprawami z zakresu prawa rodzinnego, w szczególności, gdy obejmują dzieci. Nie sposób jednak zupełnie od tego uciec, gdyż nie da się uciec od życia. A tzw. doświadczenie życiowe przyniosło mi wiele okazji do poczynienia pewnych spostrzeżeń nad dobrem dzieci w Polsce. Ponad 20 lat praktyki zawodowej dało mi obraz tego, o czym mówił mój doświadczony kolega adwokat. Pokrętność tego jak rozumiane jest dobro dzieci ma swój wymiar zarówno w praktyce stosowania prawa, jak i jego stanowienia.
Rzeczypospolita Polska nie ratyfikowała dotychczas podpisanego w 2013 r. III Protokołu fakultatywnego do Konwencji Praw Dziecka. Skutkiem tego jest m.in. brak możliwości kierowania skarg indywidulanych do międzynarodowego organu kontrolnego jakim jest Komitet Praw Dziecka. Z pewnością kierowano się w tym wypadku dobrem dziecka.
Rzeczypospolita Polska nie może także pochwalić się regulacją ustawową, która by wprowadziła minimalny próg alimentów na dziecko. Rozwiązania takie znają np. Niemcy czy Dania. Mimo, że raz na jakiś czas wraca dyskusja nad projektem takiej ustawy, to jej przyjęcie przekracza wolę działania polskich parlamentarzystów. Czyżby z uwagi na dobro dziecka?
Konstytucja RP podkreśla prawo rodziców do wychowania, a KRiO odwołuje się do pojęcia „władzy rodzicielskiej”, podczas, gdy coraz liczniej kraje decydują się na przyjęcie koncepcji „opieki lub pieczy rodzicielskiej” nad dzieckiem. Nie władzy. Nie prawa rodziców do władzy, a obowiązku właściwej pieczy nas dzieckiem. Akcenty rozłożone są znacząco inaczej. I ma to swoje daleko idące konsekwencje. Wszak język, podobnie jak byt, w mniejszym lub większym stopniu, kształtuje rzeczywistość. Mówmy zatem o „prawach dziecka i dobru dziecka”, a dopiero później o władzy rodzicielskiej i prawie rodziców do wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami. Albowiem zdarzyć się może, że ta „władza rodzicielska” i „przekonania rodzica” mogą dziecku szkodzić. I wówczas zawsze należy mieć na uwadze właśnie dobro dziecka, a nie prawo rodzica do wykonywania władzy rodzicielskiej, zaszczepiania dziecku własnych przekonań czy prawo rodziców do kontaktów. Zwłaszcza to ostatnie jest nader często jest polem walki z alienacją rodzicielską albo z realizowanym poprzez kontakty elementem systemu nagród i kar, gdyż rodzic realizujący „władzę rodzicielską” przyjmuje, iż to wyłącznie jego prawo, a nie obowiązek. I zwykle nie widzimy w tym prawa swojego dziecka do kontaktów z nim. W przepisach (art. 113 krio) mówi się o tym, że prawo do kontaktów z dzieckiem jest niezależne od władzy rodzicielskiej. Oznacza to tyle, że każdy rodzic ma prawo do kontaktów z dzieckiem, nawet jeśli jest pozbawiony władzy rodzicielskiej. O tym jeszcze napiszę, jak w praktyce jest to rozumiane i jak ten przepis stosują sądy.
Artykuł ten rozpoczyna cały cykl wypowiedzi na temat dzieci i ich praw.
1 KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 72: „1. Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. 2. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. 3. W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka. 4. Ustawa określa kompetencje i sposób powoływania Rzecznika Praw Dziecka.”
2 KONWENCJA O PRAWACH DZIECKA przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z dnia 23 grudnia 1991 r.)
3 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 92: „Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską.”
